Owady zapylające — w tym pszczoły, trzmiele, motyle i muchówki — odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów lądowych. Bez ich udziału znaczna część roślin okrytonasiennych nie byłaby w stanie wydać nasion. W Polsce żyje kilkaset gatunków dzikich pszczół, kilkadziesiąt gatunków trzmieli oraz ponad dwieście gatunków motyli dziennych.
Dzikie pszczoły w Polsce
W Polsce stwierdzono obecność ponad 450 gatunków dzikich pszczół. Należą do nich m.in.:
- Murarka ogrodowa (Osmia bicornis) — samotnicza pszczoła gnieżdżąca się w łodygach roślin i szczelinach. Aktywna wiosną, zanim pojawią się trzmiele.
- Pszczoła ziemna (Andrena fulva) — jedną z pierwszych w sezonie, gniazda zakłada w ziemi.
- Porobnica gwałtowna (Xylocopa violacea) — duża, granatowoskrzydła pszczoła spotykana na południu Polski.
- Nożycarka (Megachile centuncularis) — wycina krążki z liści do budowy gniazd.
Dzikie pszczoły różnią się od pszczoły miodnej trybem życia (większość gatunków jest samotnicza), preferencjami pokarmowymi i wymaganiami gniezdnymi. Są często bardziej skutecznymi zapylaczami wybranych gatunków roślin niż pszczoła miodna — ze względu na specjalizację kwiatową lub metodę zbierania pyłku.
Trzmiele — zapylacze trudno dostępnych kwiatów
Trzmiele (rodzaj Bombus) wyróżniają się zdolnością do „buzz pollination" — wibrowania skrzydłami i ciałem z określoną częstotliwością, co powoduje uwalnianie pyłku z pylników. Ta technika jest niezbędna przy zapylaniu pomidorów, jagód kamczackich i roślin z rodziny wrzosowatych.
W Polsce najczęściej spotykane gatunki trzmieli to:
- Trzmiel ziemny (Bombus terrestris) — jeden z najszerzej rozprzestrzenionych i najwcześniej aktywnych.
- Trzmiel kamiennik (Bombus lapidarius) — czarny z czerwoną kitką, gniazdo w glebie pod kamieniami.
- Trzmiel ogrodowy (Bombus hortorum) — długi języczek pozwala mu korzystać z głębokich kwiatów.
- Trzmiel rudawy (Bombus pascuorum) — najdłużej aktywny w sezonie, do późnej jesieni.
Motyle dzienne jako wskaźniki jakości środowiska
Motyle dzienne są wrażliwymi wskaźnikami stanu środowiska. Ich obecność i różnorodność gatunkowa odzwierciedla kondycję siedlisk półnaturalnych — łąk, skraji lasów i miedz. W Polsce żyje ponad 150 gatunków motyli dziennych, z których część podlega ochronie gatunkowej.
Charakterystyczne gatunki łąkowe
- Rusałka admirał (Vanessa atalanta) — wędrownik, pojawia się w Polsce od wiosny do jesieni.
- Latolistek cytrynek (Gonepteryx rhamni) — jeden z pierwszych motyli w sezonie, zimuje jako dorosły owad.
- Modraszek ikar (Polyommatus icarus) — pospolity gatunek łąkowy, samce o niebieskiej górnej stronie skrzydeł.
- Paź królowej (Papilio machaon) — największy krajowy motyl dzienny, gąsienica żeruje na roślinach baldaszkowatych.
Zagrożenia dla owadów zapylających
Do głównych przyczyn spadku liczebności owadów zapylających w Polsce i Europie zalicza się:
- Zanik siedlisk — zamiana łąk na grunty orne lub tereny zurbanizowane.
- Stosowanie pestycydów — szczególnie insektycydów z grupy neonikotynoidów, które zaburzają orientację i zdolności rozrodcze pszczół.
- Intensywne koszenie skrajów dróg i poboczy w sezonie kwitnienia.
- Monotonia krajobrazu rolniczego — przewaga monokultur pozbawionych chwastów polnych.
W Polsce ochrona owadów zapylających jest regulowana m.in. przez ustawę o ochronie przyrody z 2004 r. (Dz. U. 2004 Nr 92 poz. 880 z późn. zm.) oraz rozporządzenia Ministra Środowiska dotyczące gatunków chronionych. Część krajowych gatunków trzmieli objęta jest ochroną ścisłą.
Działania na rzecz ochrony zapylaczy
Instytucje i organizacje przyrodnicze zalecają kilka sprawdzonych kierunków działań:
- Zakładanie łąk kwiatowych na nieużytkach i w pasach przydrożnych.
- Instalowanie domków dla owadów (hoteli dla pszczół), najlepiej na stanowiskach słonecznych, od południa lub południowego wschodu.
- Opóźnienie pierwszego koszenia trawników do połowy czerwca.
- Ograniczenie użycia insektycydów, szczególnie w czasie kwitnienia roślin.
Więcej informacji o ochronie zapylaczy dostarcza Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra" oraz europejski raport Pollinators, Pesticides & Practice wydany przez EFSA.